facebookspråket – ein multietnolekt?

hin dagen skreiv eg ørlite grann om multietnolekt. eg vonar eg fekk sagt at multietnolektar vert til der fleire språk blandar seg inn i “hovudspråket” som alle har felles (sjå for deg eit innvandrarstrøk i oslo – norsk er felles, men det vert snakka mykje anna òg). eg vonar òg eg fekk sagt at eit kjenneteikn ved multietnolektar er forenkling. jadå. so no: facebook.

sjølv har eg facebook på nynorsk. (me likar eigentleg å kalla facebook for “fjesboka” då, dei mest hardcore nyttar jamvel i-ending på ordet) sidan fjesboka vert oppdatert særs ofte, går også språket gjennom mange endringar. nett no er det truleg noko som går føre seg, for språket har verkeleg tapt seg den siste tida. det kan vera noko som går over. eller, som eg har særs trua på, driv det og lagar seg ei multietnolekt der ute på veven: fjesboknorsk.

fjesboknorsk har fleire multietnolektiske kjenneteikn. eitt av dei er innblanding av ord frå andre språk, hovudsakleg engelsk. til dømes kommenterte isabel “photot” mitt for to sekund sidan:

torill melder om varsel som “x kommenterte på di link“. av ein eller annan grunn heiter det framleis “lenkjer” hjå meg, men det treng jo ikkje vera noko varig.

i tillegg til spreidde innslag av engelsk, (gjerne i fornorska (?) former som ikkje ei gong finst på engelsk, jamfør “photot”) er det multietniske trekket forenkling også særs nærverande på fjesboka. forenklinga skjer i samband med substantiv, og inneber at alle ord kan handsamast som hankjønn, viss fjesboka finn det for godt. til dømes meinte fjesboka at eg for 33 minutt sidan likte “ein lenkje på veggen hennar [min]“. sidan dette var ein dobbelfeil, vart eg lettare hysterisk og protesterte i statusfeltet:

torill er igjen på banen og syner at det ikkje berre er hokjønnsordet “lenkje” som kan verta fjesbokhankjønn, for det kan inkjekjønnsordet “oppslag” òg. elles trur eg fjesboka nyttar lukkehjul for å velja mellom “sin” og hennar” (og “hans”, for dei det måtte gjelda) i kvar einskilde tilfelle. i det heile teke er det litt utruleg at “hennar” har havna der ute – sidan all aktivitet går føre seg i tredjeperson eller med namnereferanse får ein vel eigentleg aldri bruk for det? “sin” og “sitt” held lenge!

“Ida kommenterte Stian sin status.”
“Ida kommenterte sitt eige bilete.”
“Ida skreiv på Tavla til Guro.”
“Ida likar ein lenkje på Pål si Tavle.”

tilsvarande ser det ut på alle andre sine veggar, så kvar kjem “hennar” inn i biletet? for å syna kjønn, kanskje? det er jo litt rart, sidan den opprinnelege engelske versjonen freistar å unngå nett dette det ved å bruka den übersære kjønnsnøytrale forma “their” for norsk “sin”. då ville det jo vore naturleg å omsetja til ei kjønnsnøytral form òg. særleg når det attpå er rett! den store bokstaven i “Tavle” vel eg forresten å sjå på som eit multietnolektisk trekk på lik line med engelske lånord. det er nok eit lån frå tysk, der ein nyttar stor bokstav på alle substantiv.

eg gler meg til å følgja med på utviklinga til fjesboksnorsken framover. det kjem støtt overraskingar! som no nett i stad, då noko gjekk gale, og eg fekk sjå at fjesboka faktisk kan handtera kløyvd infinitiv:

det er sikkert like tilfeldig som resten av språket der ute, men eg trur beint det er rett! nokon som veit?

 

lol teir FAILA :D

nyheter på færøysk møtte oss i grammatikkundervisninga i dag. det var herlig, og ikke så ilt vanskelig heller. eller, utover  hovedpoenga i de ulike sakene fikk jeg ikke med meg så mye. men hovedpoeng var jo vesentlig mer enn jeg forventa å skjønne på forhånd. så artig var det, at jeg skal legge ut link til nyhetene så fort jeg finner sida. [trykk på den nyhendesendinga du vil sjå. i går gjekk det i arbeidsløyse] mens dere venter kan dere hygge dere med disse klippa, der de færøyske nyhetene sliter litt (det kjekkeste er nok kommentarene under. inne på youtube-sida, altså) :

 

eg diblar, haha!

eg har gjort leksa mi og høyrd det pensumrelevante språkteigen-programmet frå 18.10 (eller 19.10 – gjenhøyr). dårlege  høgtalartilhøve hindra meg i å driva herleg multitasking (multigjering?) med oppvasken, så eg vart sitjande på ein krakk attmed dataen og lytta intenst. og eg kjende ikkje at eg kasta vekk livet mitt, og eigentleg burde nytta tida mi til mykje vitugare ting, slik eg til dømes gjer no. dette tyder at programmet var gildt, til liks med alle språkteigar eg har vore innom. at det tek føre seg pensumomgrep som “multietnolekt”, framført til dels på multietnolekt, verka etter kvart som ein rein bonus, endå det var difor eg sette meg ned for å høyra programmet i utgangspunktet. herrlich.

ei multietnolekt er forresten ei slags dialekt som oppstår i område med ulike minoritetsgrupper, ei blanding av majoritetsspråket i landet (norsk her til lands) og trekk frå diverse andre språk. litt forenkling av majoritetsspråket kan også førekoma i multietnolekta, slik at ein i norske multietnolektar til dømes berre nyttar “den” og “ein”, og ikkje formene “det”, “eit” og “ei”. multietnolektane har det òg med å slita litt med inversjon, som (ekstremt simpelt forklart) går ut på at ein i somme norske setningar byter om på setningsledda slik at rekkjefølgja ikkje er den vanlege subjekt – verbal – andre ledd, men andre ledd – verbal – subjekt, fordi eit anna ord kjem føre verbet. eg trur programmet nytta ei setning som var om lag slik:  “eigentleg var han glad”. jamfør den “ikkje-inverserte” setninga “han var eigentleg glad”. å laga setningar som den første er vanskeleg for folk som ikkje har norsk som morsmål, så i norske multietnolektar er det aldeles vanleg å høyra setningar som “eigentleg han var glad” – som altså held på leddstillinga subjekt – verbal – andre ledd, sjølv om det også er kome eit anna ledd føre verbet. om du er sugen på meir kan du jo bryna deg på denne artikkelen her, innleiinga om ikkje anna.

sper på eit bilete av tysk vaskemiddel. eg har ikkje trua:

 

manglende nerding

det skjer for lite nerding på bloggen for tida, og dette er jeg særs lei for. det skal nevnes at jeg egentlig mest av alt vil legge ut gode femti prosent av grammatikkoppgava mi her – gjerne i den mindre seriøse versjonen jeg skreiv først (det er grunnet slike som meg at oppgaveteksta ber om “saklig grunngjeving”). dette kan jeg jo ikke dele på nettet i tilfelle noen finner på å kopiere. det er sjukt bra, må vite. kanskje jeg må kompensere med ei tidligere oppgave. det sinnsjuke materialet om odt og ooxml som jeg produserte i huin102 for eksempel. om jeg da ikke har publisert det tidligere da… det er for gale at slik ei gild oppgave ikke får breie om seg litt. i kveld, kan hende.

elles leser jeg olav duun, “menneske og maktene”, og den er bra, men ikke slik at den inspirerer til stortstilt nerding av den grunn. anna enn at jeg kan nevne at jeg automatisk leser den på trøndersk inne i hodet. jeg prøvde høyt òg, en kveld, det var ganske vellykka egentlig. greia er at olav duun blander nynorsk og namdalsdialekt, det er kjempefint, en heilt annen nynorsk enn jeg er vant til. boka mi er dessverre litt redigert, da, “normalisert, mykje etter mønster av Olav Duuns seinare bøker, men òg varsamt opp mot dagens norm i nynorsk”. det er sikkert et mye mer sjarmerende språk i eldre og mer originale utgaver. jeg trur at det egentlig er den ikke-normaliserte versjonen som er pensum, men finansene strakk ikke til, og jeg måtte finne meg i det biblioteket hadde å by på.

og her; rognebær ute av fokus! så var ikke besøket i nettnerdinga heilt forgjeves likevel!

 

liv signe går på en smell

grammatikkoppgava vår bruker en del av partiprogrammet til senterpartiet som forskingsområde – her skal vi finne døme på ord med valgfrie former. tekstutdraget vi fikk (kapittel 13) inneholdt en del ord som er fellesformer på bokmål og nynorsk, og en del ord som er så like nynorsk at bruken av dem grensa til direkte unormal bokmål. egentlig noe i retning det jeg prøver å skrive. jeg lurte på om alle de uventa nynorskaktige orda i teksten kunne skyldes det sjeldne tilfelle at et dokument (her: partiprogrammet til sp) først forelå på nynorsk, og så ble omsatt til bokmål (av noen som ikke fikk tid til å finne mer konservative bokmålsformer av orda).  for å få klarhet i dette, oppsøkte jeg senterpartiprogrammet på nett. så kunne jeg sammenlikne nynorsk- og bokmålsversjonene av programmet, og se om hypotesen min var vettig.

det viser seg at senterpartiet ikke har to språkversjoner av programmet sitt. de har et mangslunget dokument der trolig alle mulige versjoner av norsk er representert – sjøl om teksten, ut fra de stikkprøvene jeg tok, virka å være så samnorsk som råd, slik at overgangen mellom nynorsk- og bokmålsdelene knapt merktes.

hypotesen om omsatt tekst fra nynorsk holdt altså ikke mål. eller jo, det kan jo faktisk være at akkurat denne delen først var skrevet på nynorsk, men siden blei omsatt. andre mulige forklaringer på det rare språket kan være iherdig forsøk på å skrive samnorsk, jamfør avsnittet over. personen som skreiv dette kan også ha skummet gjennom resten av programmet først, blitt noe forvirret av språkblandinga, og derfor endt opp med ei slags blandingsform sjøl. siste tese: teksta er skrevet av en nynorskbruker, som grunnet språklig likestilling måtte skrive teksta si på bokmål, for å unngå overvekt av nynorsk i det ferdige programmet. eventuelt tillegg til denne tesen: nynorskpersonen hadde lite lyst til dette, og motarbeidet derfor sin egen tekst med fellesformer og noe generell inkonsekvens.

dette fører jo til så mangt. noen ganger fører det til setninger som virkelig får vist hva valgfrihet i bokmål kan utrette:

“Dette er byggesteiner i dagens og framtidas flerkulturelle Norge” (både diftongord, hunkjønn og genitiv i samme vesle setning)
“At gravferdsstønaden skal sikre alle ei verdig gravferd og ei verdig grav, uavhengig av boets og de etterlattes økonomi.” (bevegelse fra det heftig radikale inn i det voldsomt konservative i ei og samme setning. gildt!)

andre ganger går det litt dårligere, og blir direkte feil:

og med fare for å avsløre vel mye for medstudenter:

aj aj! men ordet kan jo vandre inn i bokmålsordlista bare det blir brukt nok, det er nok dette senterpartiet jobber mot.

 

stoda i regnet

eg skal nytta storparten av dagen til å gjera greie for dei viktigaste punkta der det er valfridom i verbbøyinga, substantivbøyinga og genussystemet i bokmål, og vurdera i kva grad dei ulike variantane kan seiast å vere nynorsknære («radikale») eller dansknære («konservative»). det vert kjekt. i alle fall heilt okei. særleg den siste vurderingsdelen, for ikkje å snakka om oppgåve to der eg skal studera ei tekst, og svara på kor eg tykkjer ho plasserer seg i høve til det eg oppfattar som typisk bokmål. det gler eg meg veldig til, men det er ikkje sikkert eg kjem so langt i dag.

og elles? bokhaugen veks friskt inne i stova. so friskt som økonomien tillet då. men no manglar eg, so vidt eg veit sjølv, berre ei bok. og eg er allereie ferdig med det eg skal lesa i – høgre haug, nedanfrå – : bok nr. 3, 4, 6, 8, 9, og 15, samt den vesle turkise som ligg knept under ibsen i den venstre haugen.

 

nynorskfeila mine

på torsdagsførelesinga i morfologi fekk eg endå ei gong innsyn i kor lite peiling eg eigentleg har på mitt eige skriftspråk. (dette er den største ulempa med å studera nordisk, og har ført til mang ein personleg knekk dei semestra eg har vore innom nordiskfaga)

i alle fall. på torsdag synte det seg for det første at ein skal genusbøya “noko” framføre substantiv. ein skal altså skriva (direkte klypt ut frå power point’n (kraftpeikaren?)): “nokon bil, noka bok, noko hus, nokre bøker”. fleirtalsforma har eg hatt på stell, og kanskje hankjønnsforma òg, men forma noka har verkeleg aldri vorte praktisert i mine tekstlege produkt. det er jo ekstra pinleg at det er hokjønnsforma eg svik når eg fyrst er i gang. sjølvsagt skal det vera a-ending!

i samband med dette ordet synte det seg òg at nynorsk har ein fin parallell til engelsk, som bokmål manglar. og manglane til bokmålet kan ein alltids gjeva litt spalteplass. parallellen til engelsk går ut på at nynorsk har to fleirtalsformer av “noko”, nemleg “nokre” og “nokon”, og det syner seg at ein bruker desse omtrent likt som “some” og “any” på engelsk. ein nyttar “nokre” i forteljande setningar utan nekting (som “some” på engelsk), og “nokon” i spørsmål og setningar med nekting (som “any” på engelsk). rett nok kan ein snika seg unna desse reglane, for det er greitt å nytta “nokon” i alle setningstypane. (rett meg om eg formidlar engelske reglar feil no. eg har berre ein slik kraftpeikar å gå etter nemleg.)

andre torsdagsinnsikt var at det er mykje strengare restriksjonar på å referera til substantiv med “den” i nynorsk, enn eg trudde. her er me inne på eit område der eg truleg snakkar rettare enn eg skriv, for eg trur eg skriv “den” i mange tilfelle der eg seier “han” eller “ho”. på skapleg nynorsk skal ein nemleg referera til substantiva med “han”, “ho” og “det” ut frå kva grammatisk kjønn substantivet har. eg torer ikkje laga eigne døme, så her er dei frå førelesinga:

kor er mannen/bilen? han er her.
kor er kvinna/boka? ho er der.
kvar er barnet/huset? det er vekke.

det er likevel akseptert å nytta “den” for abstrakte omgrep. døme frå førelesinga av “diagnosen” -> “han/den” og “forklaringa” -> “ho/den”.  så veit de det.

også noko som gledde meg stort: eg fann ut at det går an å nytta ordet “hin” også skriftleg. dette ordet finst i dialekta mi, og tyder “den andre”: “hin bilen, hi boka, hitt huset, hine bilane“. rett nok smører me på i muntleg og seier vel oftast “den hin bilen”, men “den” treng/skal me altså ikkje ha med når me skriv. dette ordet kan koma særs godt med når eg skal redusera ordtalet i innleveringsoppgåva seinare i haust!

 

eg kan ikkje dette i går

eg reflekterer litt over morfologiførelesinga eg var på tidlegare i dag, og presenterer dagens toppliste over nytileigna kunnskap:

(lista er sjølvsagt i omvendt rekkjefølgje, for å halda det spanande)

3. plass:

palatal framføre vokalsuffiks, og velar elles

den aldeles uforståelege overskrifta refererer til dette at somme av verba som har endingsformer som inneheld ein -e, ofte smett inn palatalkonsonantar i nokre av formene. palatalar er lydar som “gj” og “kj”, og ein finn dei i verb som “byggja” “tenkja” og så bortetter. ein ser at desse lydane ikkje følgjer med verbet heile vegen, for nokre former av verbet har berre velarkonsonant (g eller k). ein skriv jo “bygde” og “tenkt”, ikkje “bygjde” og “tenkjt”. om palatalen får vera med eller ikkje, avgjer bøyingsendinga til verbet; byrjar endinga med ein vokal, får ordet palatal, byrjar endinga med ein konsonant, får ikkje ordet palatal. sjå berre: i “byggja” er endinga -a, ein vokal, og palatalen smett seg inn. “bygde” har endinga -de, og palatalen får ikkje vera med. kjekt?

2. plass:

kløyvd infinitiv

så vanskeleg! kløyvd infinitiv er ein ressurs ein kan bruka i nynorsk, ein kan lata somme verb enda på -a og somme på -e i infinitiv, i ei og same tekst, utan at det er feil eller rot. mønsteret for fordelinga av -e og -a er så innfløkt at ein helst bør ha fenomenet i dialekta si for å greia å gjera det rett. dialekter som faktisk har kløyvd infinitiv i seg, finn ein stort sett på austlandet, eg fann dømet under ein annan stad på veven:

“Med ‘kløyvd infinitiv’ menes det systematiske skiftet mellom a-endelser og e-endelser vi finner i infinitiv i østlandske dialekter.
Folk som har sine røtter i opprinnelig Oslo-dialekt, kan for eksempel si:

“Ska’ru værra me på kino, fårru huske på å ta me penger”
(Skal du være med på kino, får du huske på å ta med penger)

Her har du to infinitiver, en med a-endelse, og en med e-endelse (‘værra’ og ‘huske’).”

forklaringa på fenomenet må ein heilt attende til norrønt for å finna. då var einaste infinitivsendinga -a. så tok dette til å endra seg – ord som hadde omlag likt trykk på begge stavingane (jamvektsord) heldt på a-endinga, medan dei som hadde mindre trykk på siste staving (overvektsord), fekk e-ending i staden (i trøndelag fall denne endinga faktisk heilt vekk). trykk her for ei betre utgreiing.

1. plass:

preteritopresentiske verb

vinnaren i dag er dei preteritopresentiske verba. mest grunna namnet, sjølvsagt. medan dei sterke verba har vokalveksel frå infinitiv til preteritum (fortid), har preteritopresentane slik veksel frå infinitiv til presens (notid). preteritopresentiske verb i nynorsk er kunne, skulle, måtte og vite (og vilje i ein parantes).

døme:

sterkt verb: (å) bera – ber – bar – (har) bore
(vokalveksel frå e til a)

preteritopresentisk verb: (å) kunne – kan – kunne – (har) kunna
(vokalveksel frå u til a)

det har seg slik at presensforma (notid) til denne fornøyelege siste gruppa ein gong har vore ei sterkbøygd preteritumform (fortid), ein kan jo tenkja seg til eit døme: “i går kan eg sjå lenge på fjernsyn, men i dag har eg ikkje tid”. kva notidsforma var den gongen er ikkje godt å seia, men den var sikkert ganske kjip sidan dei bytte den ut med fortidsforma. “kunnar”, kanskje? “eg kunnar ikkje sjå på fjernsyn i dag, men det kan eg i går”.

tapar:

dagens klare tapar er hankjønnsordet “kvist“, som etter korrekt nynorsk rettskriving insisterer på å ha bøyingsmønsteret kvist – kvisten – kvister – kvistene. fy for skam!

 

flere punktum i framtida, kanskje

når vanskegraden i faget er på “skal tro hvor mange ledd det er i denne setningen og hva er objekt?”-nivå, må vi med exfac språk og kommunikasjon, og tysk grammatikk til 200-nivå, finne noe annet å bryne oss på. så jeg droppa oppfølgingstimen med (trolig) konstruerte eksempelsetninger til fordel for seriøst krevende setningsanalyse av autentisk tekst. min egen tekst. jeg skrev ut et tidligere innlegg fra bloggen, og prøvde å finne de setningsledda som var presentert i undervisninga. (subjekt, objekt, indirekte objekt, adverbial, setningsadverbial, spiv og opiv, så vidt jeg husker) problemer møtte jeg allerede i første analyserte setning. er “dagens nyhende” både indirekte og direkte objekt? går det an? trenden fortsatte gjennom hele teksten, og skyldes sannsynligvis forfatterens oppheng i alternativ syntaks og ekstremt omfattende objekt.

jeg gav etter hvert opp med å analysere setningene som utgjør de lange objektene (vi har jo ikke kommet så langt i undervisningen ennå). jeg tror store deler av analysen er helt ute. men jeg fikk da i alle fall innsyn i min egen setningskonstruksjon, som tidvis virker håplaust kompleks. underveis i arbeidet fant jeg også noen pinlige grammatiske feil, og et par skikkelig dårlige setninger.  så læringsutbyttet var nok ikke så verst.

senere skal vi sikkert tegne trekonstruksjoner til setningene. jeg ser fram til å gjøre dette med den firelinjerlange-delvis-kursiv-greia på det første arket.